Travma Sonrası Stres Bozukluğu

İnsanlar hayatları boyunca yoğun sıkıntı, korku ve stres gibi duygular hissettikleri travmatik olaylarla birebir karşılaşırlar veya başkalarının karşılaştığına tanık olurlar. Travmatik olaylar, kişinin yaşamına tehdit oluşturan veya fiziksel / cinsel olarak zarar verebilecek olaylar olarak tanımlanır. Bu olaylara şiddet olayları, deprem ve sel gibi doğal afetler, terör eylemleri, kazalar, savaş, cinsel taciz veya tecavüz, zorbalık örnek verilebilir.1 Yapılan araştırmalar 45 yaşını aşmış neredeyse herkesin hayatında en az bir defa travmatik bir olaya maruz kaldığını göstermektedir.2  

Travmatik bir olaya maruz kaldıktan sonra herkes psikolojik bir sorun geliştirmez. Böyle olsaydı 45 yaşını geçmiş hemen hemen herkesin travmatik deneyimlerine bağlı psikolojik bir sorunu olurdu. Travmatik olaylardan sonra insanların bir süre stres tepkileri yaşamaları son derece doğal olarak görülür. Bu stres tepkilerinin psikolojik bir sorun haline gelmesi bunların uzamasıyla ve bizi hayattan alıkoyacak duruma getirmesiyle olur.  

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) nedir? 

TSSB, travmatik olay sonrasında kişinin olayı çağrıştıran çeşitli uyaranlara karşı aşırı tetikte olduğu ve yoğun stres duyduğu bir sorundur. Travmatik bir deneyime tek seferlik veya tekrarlı bir şekilde maruz kalmak, başkasının yaşadığı travmatik bir olaya tanıklık etmek veya bir yakınının travmatik deneyimini öğrenmek kişide TSSB gelişmesine neden olabilir.1 TSSB, travmatik bir olayın ardından kişilerde en sık karşılaşılan psikolojik sorundur. Yapılan araştırmalar; cinsel taciz deneyimleyenlerin %55’inde, çocukluk döneminde cinsel ve fiziksel istismar deneyimleyenlerin %35’inde, fiziksel ve silahlı şiddet deneyimleyenlerin %17’sinde ve ciddi kazaların %7’sinde travmatik olayın ardından TSSB geliştiğini göstermektedir.3,4 

Kişinin TSSB tanısı almasında önemli olan kriter, deneyimlediği belirtilerin çeşitli işlevsellik alanlarında bozulmaya yol açmasıdır. TSSB, dört ana kümede sıralanan toplamda 20 belirtiyle tanımlanır: 5   

  1. Travmatik olaya ait düşüncelerin ve anıların istemsizce ortaya çıkması. Kişi travmatik olayı istemsizce hatırlar, olaya ait görüntüler gözünde canlanır. Sanki kişi o anı tekrar yaşıyor gibi hissedebilir. Ayrıca kişi travmatik olayla ilintili kabuslar görebilir. Olayı hatırlatan durumlar karşısında duygusal ve fiziksel sıkıntı yaşar.   
  2. Travmatik olayı hatırlatan iç ve dış uyaranlardan kaçınma. Kişi travmatik olayı hatırlatan nesnelerden, seslerden, kokulardan, tatlardan, renklerden, kişi veya kişilerden, yer veya bölgelerden sistematik olarak kaçınır. Kişinin yaşadığı travmatik olaya göre çok değişik uyaranlar hatırlatıcı haline gelebilir. Bunun yanı sıra kişi travmatik olay anında veya sonrasında deneyimlediği duyguları ve düşünceleri tekrar deneyimlemekten de kaçınabilir.   
  3. Duygu ve düşüncelerde olumsuz değişim. Travmatik olaya maruz kalan kişi sıklıkla ve yoğun bir şekilde korku, kaygı, suçluluk, utanç, öfke gibi sıkıntı veren duygular hissedebilir. Bunun yanı sıra kişi mutluluk, tatmin, sevgi gibi duyguları hissetmekte zorlanabilir. Kişinin önceden keyif aldığı aktivitelere karşı ilgisi azalabilir. Kişi travmatik olayın kritik noktalarını hatırlamayabilir. Olay ve sonuçları için kendini ya da başkalarını gerçekçi olmayacak bir şekilde suçlayabilir. Genel olarak kendine, dünyaya ve / veya insanlara yönelik olumsuz düşünceler geliştirebilir.   
  4. Uyarılma düzeyinde ve tepkisellikte artış. Kişi tekrar benzer bir olay yaşama kaygısıyla sürekli huzursuz bir şekilde tetikte bekleyebilir. Ani ses ve hareketler kişinin aşırı irkilmesine neden olabilir. Kişi duygusal tepkilerini düzenlemekte sorun yaşayabilir, sinir ve öfke patlamaları gösterebilir. Sonuçlarını düşünmeden pervasız davranışlarda bulunabilir. Bunun yanı sıra kişi istemli olarak zarar göreceği davranışlarda da bulunabilir. Kişi uyku sorunları yaşayabilir ve gün içerisinde dikkatini toplamakta zorlanabilir.    

TSSB şiddeti ve belirtileri kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Genellikle travmatik bir olayın ardından deneyimlenen belirtiler zamanla kendiliğinden azalır. Ancak belirtiler bir aydan uzun sürerse kronik bir tablodan söz edilebilir.5 Kronikleşen bir tabloda kişi; bireysel, sosyal, ailevi ve iş hayatında sorun ve sıkıntılarla karşılaşır. Kişi bu konuda doğru ve etkili tedavi almazsa sorunu yıllarca sürebilir.  

TSSB neden devam eder? 

Travmatik olay sonrasında kişi, ona olayı anımsatan çeşitli uyaranlardan uzak durur. Kişi, uyaranlardan kaçındığında anlık olarak rahatlar ancak düzenli olarak kaçındığında deneyimlemekten sıkıntı duyduğu duygularla ve düşüncelerle temas edemez. Dolayısıyla bunlara karşı tolerans kazanamaz ve doğru bir değerlendirme sağlayamaz. Yani uzun vadede kaçınma davranışları kişinin çeşitli yaşam alanlarında sorunlar yaşamasına neden olur ve sorunları sürdürür.  

Travma Sonrası Stres Bozukluğu’nun (TSSB) etkili tedavisi  

Bilimsel araştırmaları derleyen çalışmalar, TSSB için BDT ya da açılımıyla Bilişsel Davranışçı Terapi’nin travma odaklı uygulamalarının etkili bir tedavi yaklaşımı olduğunu göstermektedir.6 BDT kapsamında TSSB sorununa yönelik başlayan terapi sürecinde; ilk olarak kişinin travma öyküsü dinlenir ve travmayla ilişkili psikolojik sorunlarına yönelik değerlendirme yapılır. Elde edilen detaylı bilgilerle kişiye özel formülasyon (kavramsallaştırma) danışanla birlikte hazırlanır. Formülasyon kişinin travmayla ilgili duygularının, düşüncelerinin ve ilişkili kaçınma davranışlarının nasıl gelişip sürdüğünü açıklar ve terapi planlamaya yön gösterir.7 Formülasyon doğrultusunda gerekli görülen BDT yöntemleri seçilerek uygulanır. TSSB tedavisinde kullanılan BDT teknikleri, kişinin yaşadığı travmatik olaya ait anıların imgede üstüne gitme, travmatik olayla ilişkili uyaranların yerinde üstüne gitme, travmatik olayla ilgili inançları ve düşünceleri yeniden yapılandırma, davranışsal deneyler planlama ve davranışçı yöntemleri barındırır. TSSB tedavisi için Amerikan Psikoloji Derneği Klinik Uygulama Kılavuzu BDT yöntemlerini barındıran tedavileri travma deneyimi olan vakaların tedavisi için güçlü olarak önermektedir. Diğer yandan sıklıkla adı duyulan EMDR ve ilaç (antidepresan) tedavilerinin kullanımını koşullu olarak önermektedir. 

TSSB tedavisi için Amerikan Psikoloji Derneği Klinik Uygulama Kılavuzu, BDT’nin davranışçı tekniklerinden olan üstüne gitme tedavisini önermektedir. Üstüne gitme tedavisi, kişinin yaşadığı sorun ve sıkıntılara yönelik; duygu regülasyonu, baş etme ve problem çözme becerileri edinme gibi yöntemleri kapsar. Üstüne gitme, kişinin travmatik deneyimiyle ilintili duygularında, düşüncelerinde ve davranışlarında işlevsel değişim sağlamayı hedefler. TSSB tedavisinde kullanılan psikoterapi tekniklerini karşılaştıran araştırmaları derleyen bir çalışma üstüne gitme tedavisinin etkili olduğunu göstermiştir. Aynı çalışma EMDR ve kısa eklektik terapinin tedavideki etkilerinin kısıtlı olduğunu bulmuştur.8 Kişilerin TSSB’ye yönelik aldıkları tedaviler sonlandıktan sonra iyileşmenin kalıcı etkisini inceleyen derleme bir araştırma ise üstüne gitme tedavisinin 6 ay sonrasında dahi iyileşmenin devam ettiğini göstermiştir.9 Üstüne gitme tedavisinde nüks yaşanma ihtimali diğer tedavi yöntemlerine göre oldukça düşüktür. Yani üstüne gitme ile kalıcı iyileşme sağlanır. 

Kaynaklar

  1. American Psychiatric Association. What is posttraumatic stress disorder (PTSD)? Psychiatry.org - What is Posttraumatic Stress Disorder (PTSD)?  
  2. Norris, F. H. & Slone, L. B. (2007) The epidemiology of trauma and PTSD. In M. J. Friedman, T. M. Keane, P. A. Resick (Eds.), Handbook of PTSD: Science and Practice (pp. 78-98). New York: The Guilford Press.  
  3. Kessler, R. C., Sonnega, A., Bromet, E., Hughes, M., & Nelson, C. B. (1995). Posttraumatic stress disorder in the National Comorbidity Survey. Archives of general psychiatry, 52(12), 1048–1060.  
  4. Maercker, A., Michael, T., Fehm, L., Becker, E. S., & Margraf, J. (2004). Age of traumatisation as a predictor of post-traumatic stress disorder or major depression in young women. The British journal of psychiatry : the journal of mental science, 184, 482–487.  
  5. American Psychiatric Association, (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Washington, DC.  
  6. Lewis, C., Roberts, N. P., Andrew, M., Starling, E., & Bisson, J. I. (2020). Psychological therapies for post-traumatic stress disorder in adults: Systematic review and meta-analysis. European journal of psychotraumatology, 11(1), 1729633.  
  7. Şalcıoğlu, E. (2022). Bilişsel ve davranışçı terapilerde vaka formülasyonu ve terapi planlama: Klinik davranış analizi yaklaşımı. Nobel Akademik Yayıncılık.   
  8. Cusack, K., Jonas, D. E., Forneris, C. A., Wines, C., Sonis, J., Middleton, J. C., Feltner, C., Brownley, K. A., Olmsted, K. R., Greenblatt, A., Weil, A., & Gaynes, B. N. (2016). Psychological treatments for adults with posttraumatic stress disorder: A systematic review and meta-analysis. Clinical psychology review, 43, 128–141.  
  9. Kline, A. C., Cooper, A. A., Rytwinksi, N. K., & Feeny, N. C. (2018). Long-term efficacy of psychotherapy for posttraumatic stress disorder: A meta-analysis of randomized controlled trials. Clinical psychology review, 59, 30–40.  

Danışan odaklı etkili terapistler

Ekibimiz Prof. Dr. Ebru Şalcıoğlu’nun BDT Eğitimlerini tamamlamış, süpervizyonu altında klinik deneyim kazanmış, geliştirdiği model çerçevesinde çalışan klinik psikologlardan oluşmaktadır.

prof-dr-ebru-salcioglu
Ebru şalcıoğlu

Prof. Dr.

klinik-psikolog-dilara-ayata
Dilara ayata

Klinik Psikolog

dr-klinik-psikolog-betul-cetintulum-huyut
Betül çetintulum huyut

Dr. Klinik Psikolog

klinik-psikolog-ozge-cansu-baslamis
Özge Cansu başlamış

Klinik Psikolog

klinik-psikolog-atakan-akturk
Atakan aktürk

Klinik Psikolog

klinik-psikolog-ecem-guloglu
Ecem güloğlu

Klinik Psikolog

klinik-psikolog-emine-ozkan
Emine özkan veyselgil

Klinik Psikolog

klinik-psikolog-selin-sak
Selin sak

Klinik Psikolog

Klinik Asistanlar

Şimay Tutku ceyhan

Psikolog

Kaan akpınar

Psikolog

Bizimle İletişime Geç
Bir Sorun mu Var?

Mesaj Gönder

image